ТАРМАК
10.1. Мыйзамдык база
Кыргыз Республикасынын экономикасы үчүн маанилүү тармактардын бири болуп эсептелген тоо-кен өнөр жайы экспорттук кирешелерди, бюджеттик түшүмдөрдү жана аймактык өнүгүүнү түзүүдө маанилүү роль ойнойт. Кыргызстанда алтын, күмүш, көмүр, сурма, сейрек жана түстүү металлдар, ошондой эле жер алдындагы суулар жана курулуш материалдары сыяктуу минералдык-ашкана ресурстарынын чоң потенциалы бар.
Кыргыз Республикасынын жер алдындагы байлыктары мамлекеттин өзгөчө менчиги болуп саналат жана анын өзгөчө коргоосунда турат. Жер алдындагы байлыктарды колдонуу мыйзамда белгиленген тартипте мамлекет тарабынан берилген укуктарга негизделген гана уруксат менен жүргүзүлөт.
| Негизги нормативдик укуктук актылар | Кыргыз Республикасынын 2018-жылдын 19-майындагы № 49 «Жер алдындагы байлыктар жөнүндө» Заңы (мындан ары – Жер алдындагы байлыктар жөнүндө Заң) |
|---|---|
| Ыйгарым укуктуу орган | Кыргыз Республикасынын Табигый ресурстар, экология жана техникалык көзөмөл министрлиги |
10.2. Жер алдындагы байлыктарды пайдалануунун түрлөрү жана формалары
Жер алдындагы байлыктар төмөнкү максаттар үчүн пайдаланууга берилет:
• геологиялык изилдөө (издөө жана барлауу);
• пайдалуу казылмалардын кендерин иштетүү, анын ичинде жер алдындагы сууларды алуу жана колдонуу;
• пайдалуу казылмалардын алынуусу менен байланышпаган жер алдындагы курулуштарды куруу жана иштетүү;
• мыйзамда каралган башка атайын жер алдындагы байлыктарды пайдалануу түрлөрү.
Жер алдындагы байлыктарды пайдалануу укугу төмөнкүлөргө негизделет:
• лицензияга;
• концессиялык келишимге;
• продукцияны бөлүштүрүү боюнча келишимге;
• мамлекеттик каттоого.
10.3. Жер алдындагы байлыктарды пайдалануу укуктарын берүү
Жер алдындагы участоктун категориясына жана анын маанисине жараша жер алдындагы пайдалануучу укук төмөнкү ыкмалардын бирөөсү менен берилет:
| Конкурс | мамлекеттик маанидеги жер алдындагы участоктор боюнча; |
|---|---|
| Аукцион | аукциондук объекттердин реестрине кирген жер алдындагы участоктор боюнча; |
| «Биринчи тапшырылган арыз» эрежеси | Аукциондук же конкурссуз жер алдындагы участоктор боюнча же кен байлыктарды изилдөө жана иштеп чыгуу менен байланышпаган участоктор боюнча; |
| Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин чечими менен | Мамлекеттик ишканалар жана мамлекеттин катышуусу кеминде 2/3 болгон экономикалык субъекттер боюнча. |
10.4. Жер алдындагы пайдаланууларды лицензиялоо
Жер алдындагы бардык пайдалануулар лицензиялоого алынат, мыйзамда каралган учурларды эске албаганда. Лицензиялоо Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2018-жылдын 29-ноябрындагы № 561 токтому менен бекитилген Жер алдындагы пайдаланууларды лицензиялоонун тартиби жөнүндө жобого ылайык жүргүзүлөт.
Лицензиялоо этап-этабы менен жүргүзүлүп, төмөнкү лицензияларды камтыйт:
• геологиялык-изилдөө иштерине;
• геологиялык барлаачылык иштерине;
• пайдалуу казылмалардын кендерин иштеп чыгууга.
Ар бир кийинки этап учурдагы лицензия ээси тарабынан лицензиялык шарттардын туура аткарылышы, отчеттуулуктун берилүүсү жана пайдалуу казылмалардын запастарынын мамлекеттик баланста эсепке алынышы шартында берилет.
10.5. Чет элдик инвесторлор
Чет элдик юридикалык жактар жер алдындагы пайдалануучу укуктарды жергиликтүү компаниялар менен бирдей алуу укугуна ээ. Ошол эле учурда жер алдындагы пайдалануучу укук алган чет элдик инвестор Кыргыз Республикасында лицензия алуу үчүн туунду компания түзүүгө милдеттүү жана бенефициардык ээлик кылуучулардын маалыматын берүүгө тийиш.
10.6. Мамлекеттик катышуу
кен казуу тармагында
Кен байлыктарын пайдалануу тармагындагы бир катар долбоорлор үчүн мыйзам чыгаруучу орган мамлекеттин милдеттүү катышуусун карайт.
Алтын жана күмүштүн ири жана орто кендерин иштеп чыгууда мамлекеттин катышуусунун өлчөмү кеминде 30% болуу менен милдеттүү үлүшү каралган. 49
Мамлекеттик ишканалар жана мамлекеттик катышуусу 2/3 болгон экономикалык субъекттер кен байлыктарын пайдалануу долбоорлорун инвесторлор менен жөнөкөй шериктештик келишимдери же биргелешкен же туундучу компанияларды түзүү аркылуу ишке ашырууга укуктуу. Мындай долбоорлордо мамлекеттин минималдуу катышуу өлчөмү пайдалуу казылмалардын түрүнө жараша 30%-40% кем болбошу керек.50
10.7. Социалдык милдеттенмелер жана
аймактар менен өз ара аракеттенүү
Мамлекеттик маанидеги кен объектилери үчүн мыйзам чыгаруу кен пайдалануу укугуна ээ болгон субъект менен жергиликтүү бийлик органдарынын ортосунда социалдык пакет – келишим түзүүнү карайт, ал аймактын социалдык-экономикалык өнүгүүсүнө багытталган.51 Социалдык пакеттер жана алардын аткарылышы боюнча отчеттор коомчулукка ачык жарыяланууга тийиш.
Кендер жөнүндө мыйзам, 19-берененин 4-1-бөлүгү. Мамлекеттик катышуусу уставдык капиталда кеминде эки үчүнчү бөлүгүн түзгөн мамлекеттик ишканалар жана экономикалык субъекттер менен инвесторлордун ортосунда кен пайдалануу укуктарын ишке ашыруу боюнча биргелешкен ишмердүүлүк шарттарын жөнгө салган жобо (Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2022-жылдын 23-августундагы № 472 токтому менен бекитилген). Калган кен объектилери үчүн социалдык пакет түзүү ыктыярдуу болуп саналат.
10.8. Кен байлыктарын пайдалануу үчүн салыктар жана милдеттүү төлөмдөр
Кен байлыктарын пайдаланууга төмөнкү атайын салыктар жана милдеттүү төлөмдөр колдонулат:
| Салык/төлөм түрү | Качан колдонулат | Ставкалар жана эсептөө |
|---|---|---|
| Бонус | кен байлыктарын пайдалануу укугун берүүдө же өзгөртүүдө (лицензия алуу, трансформациялоо, укуктарды өткөрүү, үлүштөрдү өзгөртүү, запастарды же аянтты көбөйтүү); | бир жолку төлөм; ставка запастарга (иштетүү үчүн) же лицензиялык аянтка (издөө жана барлауу үчүн) жараша аныкталат; |
| Роялти | пайдалуу казылмаларды казууда, жер алдындагы сууларды алуу учурунда; | токтомдуу төлөм; ставкалар пайдалуу казылманын түрүнө жараша өзгөрөт; |
| Киреше салыгы | алтын, күмүш, мис, сурма, кычкыл калаа, вольфрам жана калай камтыган руда, концентраттарды казууда жана сатууда, ошондой эле алтын эритмеси жана тазаланган алтын, жогорудагы металлдардын даяр продукциясында колдонулат; | ставкалары прогрессивдүү, тиешелүү металлдын дүйнөлүк бааларына жараша; түшүмдөн эсептелет жана кирешеден алынуучу салыкты алмаштырат; |
| Лицензияны кармоо үчүн жыйым | жоболонгон кубаттуулукка жеткенге чейин (жылдык өндүрүштүн кеминде 90%) изилдөө, чалгындоо жана кен казуу лицензиясына ээ болгондо; | лицензиялык участоктун аянтына, пайдалуу казылманын түрүнө, берилген датасына жана жер казынасын пайдалануу мөөнөтүнө жараша эсептелет. |
| Жергиликтүү маанидеги инфраструктураны өнүктүрүүгө жана кармоого каражаттар52 | пайдалуу казылмаларды иштетүү (казуу) учурунда; | пайдалуу казылмаларды сатуу кирешесинин же кайра иштетүүдөн мурунку өздүк наркынын 2%; аймактарды өнүктүрүү фонддоруна жана жергиликтүү бюджеттерге төлөнөт |
Мындан тышкары, мыйзамдарда каралган башка тиешелүү салыктар, жыйымдар жана милдеттүү төлөмдөр да төлөнүүгө тийиш.
Жергиликтүү маанидеги инфраструктураны өнүктүрүүгө, кармоого жана аймактарды социалдык-экономикалык өнүктүрүү программаларына ылайык максаттуу иш-чараларды жүзөгө ашырууга каражаттар.
Суроолор калдыбы?
Ask the National Investment Agency — we will help you navigate the legal aspects.
These materials were prepared by the National Investment Agency together with Baker Tilly, are informational only and do not constitute legal advice. Data is current as of June 2026. Verify against applicable laws and consult the NIA before making decisions.