9.1. Ҳуқуқий база
Қирғиз Республикаси учун энергетика сектори ривожланишнинг устувор йўналишларидан бири ҳисобланади. Буга бир неча омиллар таъсир кўрсатади: мамлакатнинг катта, фойдаланилмаган энергетик салоҳияти (аввало гидроэнергетика ва қайта тикланувчи энергия манбаларига тааллуқли), ички электр энергияси истеъмолининг ўсиши ва унинг танқислиги бир вақтда кузатилиши, зарур энергетик жиҳозларнинг эскириши, тез-тез юкламалар ва авариялар, шунингдек энергия тармоқларида катта йўқотишлар, зарур энергияни ишлаб чиқарувчи қувватларнинг юқори даражада марказлашганлиги, бу эса бир ёки бир нечта энг йирик манбаларга «сингдирилган» боғлиқликни яратади ва тўлиқ алтернатив ёки захиранинг йўқлиги.
Юқоридаги ҳолатни инобатга олган ҳолда давлат мавжуд муаммоларни ҳал этиш ва энергетика соҳасини ривожлантириш учун шарт-шароитлар яратиш мақсадида, шу жумладан кичик энергетика объектларини ўз ичига олган қайта тикланувчи энергия манбаларини (ҚТЭ) қуриш ва ишга тушириш орқали турли чора-тадбирларни амалга оширади.
Қўйилган қадамлар орасида ҳуқуқий чоралар ҳам бор бўлиб, улар мавжуд қонунчилик базасини такомиллаштириш ва энергетика ривожланишини рағбатлантирувчи турли чораларни жорий этишдан иборат. Қирғиз Республикаси Президентининг 2026 йил 16 июндаги № 212-сонли фармони билан 2026 йил 1 июлдан 2027 йил 30 июнга қадар ҚТЭ соҳасига инвестиция жалб қилиш ва Қирғиз Республикасининг энергетик хавфсизлигини таъминлаш чораларини амалга ошириш мақсадида жамоат муносабатларини вақтинчалик ҳуқуқий тартибга солиш жорий этилди.
| Асосий норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар | ҚРнинг 1996 йил 30 октябрдаги № 56-сонли "Энергетика тўғрисида"ги қонуни; 1997 йил 28 январдаги № 8-сонли "Электроэнергетика тўғрисида"ги қонуни; 2022 йил 30 июндаги № 49-сонли "Қайта тикланувчи энергия манбалари тўғрисида"ги қонуни; |
|---|---|
| Ваколатли орган | Қирғиз Республикаси Энергетика вазирлиги |
9.2. Энергетика секторини тартибга солишга умумий назар
Қирғиз Республикасида электр энергиясини ишлаб чиқариш узатиш, тақсимлаш ва чакана таъминотдан ажратилган. Электроэнергетика секторида асосий иштирокчилар қуйидагилар: электр энергиясини ишлаб чиқарувчи ёки импорт қилувчи генерация ташкилотлари; узатиш ташкилотлари – тармоқ/узатиш компаниялари; ва энергия таъминоти ташкилотлари – тақсимлаш ва сотиш компаниялари.
Электр ва иссиқлик энергиясини ишлаб чиқариш, узатиш, тақсимлаш, сотиш, экспорт ва импорт лицензиялашга бўйсуниши керак ва фақат тегишли берилган лицензия асосида амалга оширилиши мумкин. Лицензия фақат қуйидаги ҳолатларда талаб қилинмайди: (i) ҚТЭдан олинган электр ва иссиқлик энергиясини ишлаб чиқариш, (ii) ҳар қандай энергия манбасидан ўз эҳтиёжи учун электр ва иссиқлик энергиясини ишлаб чиқариш (электр энергияси учун қуввати 1000 кВт гача) ва (iii) микрогенерация объектларидан электр энергиясини сотиш.
Қирғизистоннинг энергетика тизими асосан дарёларнинг гидроэнергетик ресурсларига, асосан Нарын дарёсига таянади. Қирғизистонда электр энергиясининг энг катта ҳажми йирик гидроэлектростанциялар (Токтогул, Курпсай, Таш-Кумур каби) томонидан таъминланади, улар умумий ишлаб чиқаришнинг 85% гача улушга эга. Қолган қисми иссиқлик электр станциялари (ТЭС), иссиқлик электр марказлари (ТЭЦ) ва қайта тикланувчи энергия манбалари (кичик гидроэлектростанциялар, қуёш ва шамол станциялари ва бошқа ҚТЭ турлари) ҳиссасига тўғри келади. ГЭСлар умумий йиллик кўрсаткичларда етакчи бўлса-да, уларнинг ишлаб чиқариши мавсум ва сув омборларидаги сув даражасига қатъий боғлиқ. Ёзда ГЭСлар максимал қувватда ишлайди, қишда сув оқими камайганда эса аҳолини нафақат электр энергияси, балки иссиқлик билан таъминлаш учун ТЭС/ТЭЦларга юклама сезиларли даражада ошади. ҚТЭлар Қирғизистон электроэнергетикасида тез ўсиб бораётган улушга эга бўлиб, бу давлат томонидан ҚТЭни ривожлантиришга қаратилган рағбатлантирувчи чора-тадбирлар (солиқ имтиёзлари, давлат тариф сиёсати ва лицензиялашдан озод қилиш) орқали таъминланмоқда.
Қирғизистон энергетика сектори махсус тариф тартибга солишга бўйсунади. Қирғизистонда электр энергияси тарифлари давлат томонидан ҚР Энергетика вазирлиги ҳузуридаги Ёқилғи-энергетика комплекси тартибга солиш департаменти орқали тартибга солинади. Ҳозирги вақтда нархлар 2025 йилдан 2030 йилгача бўлган ўрта муддатли тариф сиёсатига мувофиқ белгиланмоқда. Тартибга солиш қатъий равишда икки йўналишга бўлинади: охирги истеъмолчилар (аҳоли ва бизнес) учун тарифлар ва ҚТЭ генераторларидан энергия сотиб олиш тарифлари. Охирги истеъмолчилар учун истеъмол ҳажми ва фаолият соҳасига қараб фарқланувчи тариф тизими амал қилади. ҚТЭ ишлаб чиқарувчилари учун давлат белгиланган талабларга мувофиқ барча «яшил энергия»ни сотиб олишни кафолатлайди, аммо сўнгги йилларда давлат бюджетига юкни камайтириш мақсадида нарх белгилаш қоидалари ислоҳ қилинди. Ҳозирги пайтда тегишли лойиҳаларнинг тўлов муддати даврида давлат ҚТЭ ишлаб чиқарувчиларидан энергияни сотиб олиш тарифини охирги истеъмолчилар учун ўртача тарифга боғлайди, аммо у ҚР Энергетика вазирлиги томонидан белгиланган юқори чегарадан ошмаслиги керак. Катта ва ўрта ҚТЭ лойиҳалари давлат тендерлари орқали тақсимланади, яъни инвесторлар давлатга ўз киловатт/соатлари учун арзон ва манфаатли нарх таклиф қилиш учун «мусобақалашади». Жуда кичик хусусий ўрнатмалар (микрогенерация деб аталади) учун сотиб олиш аҳоли учун ўртача тариф даражасида қатъий белгиланган. ҚР қонунчилиги ҚТЭ ишлаб чиқарувчиларига катта тижорат истеъмолчилари билан бевосита шартномалар тузишга (бундай имконият мавжуд бўлса) ва эркин бозор нархида сотишга рухсат беради.
Savollaringiz bormi?
Milliy investitsiya agentligiga savol bering — yuridik jihatlarni tushunishga yordam beramiz.
Materiallar Milliy investitsiya agentligi va Baker Tilly hamkorligida tayyorlangan, ma'lumot xarakteriga ega va yuridik maslahat hisoblanmaydi. Ma'lumotlar 2026 yil iyun holatiga mos keladi. Qaror qabul qilishdan oldin amaldagi normativ-huquqiy hujjatlarni tekshiring va MIA bilan maslahat qiling.