9. Энергетика

9.1. Заминаи ҳуқуқӣ

Барои Ҷумҳурии Қирғизистон соҳаи энергетика яке аз самтҳои афзалиятноки рушд мебошад. Ба ин чанд омил таъсир мерасонад: потенсиали бузурги энергетикии истифода нашудаи кишвар (асосан ин ба гидроэнергетика ва манбаъҳои барқароршавандаи энергия дахл дорад), афзоиши истеъмоли дохилии барқ бо ҳамзамон зиёд шудани камбуди он, фарсудашавии таҷҳизоти зарурии энергетикӣ бо боркунии зиёд ва садамаҳои зиёд, инчунин талафоти калон дар шабакаҳои энергетикӣ, дараҷаи баланди марказигардонии қувваҳои тавлиди энергия, ки вобастагии «нозук»-ро ба як ё якчанд манбаи асосӣ эҷод мекунад ва набудани алтернативаи пурра ё захираи ивазкунанда.

Бо назардошти гуфтаҳои боло давлат чораҳои гуногунро қабул мекунад, ки ба ҳалли мушкилоти мавҷуда ва фароҳам овардани шароит барои рушди энергетика равона шудаанд, аз ҷумла тавассути сохтмон ва ба кор даровардани манбаъҳои барқароршавандаи энергия (ВИЭ), аз ҷумла объектҳои энергетикаи хурд.

Аз қадамҳои андешидашуда инчунин чораҳои ҳуқуқӣ мебошанд, ки дар такмили заминаи қонунгузории мавҷуда ва ҷорӣ намудани чораҳои гуногун барои ташвиқи рушди энергетика ифода меёбанд. Бо фармони Президенти Ҷумҳурии Қирғизистон аз 16 июни соли 2026 № 212 аз 1 июли соли 2026 то 30 июни соли 2027 танзими ҳуқуқии муваққатии муносибатҳои ҷамъиятӣ барои амалӣ намудани чораҳо дар самти фароҳам овардани шароит барои ҷалби сармоягузорӣ ба соҳаи ВИЭ ва таъмини амнияти энергетикии Ҷумҳурии Қирғизистон ҷорӣ карда шудааст.

9.2. Шарҳи танзими соҳаи энергетика

Дар Ҷумҳурии Қирғизистон тавлиди барқ аз интиқол, тақсимот ва таъминоти чакана ҷудо карда шудааст. Иштирокчиёни асосии соҳаи электроэнергетика инҳоянд: ташкилотҳои тавлидкунанда - истеҳсолкунандагон ё воридкунандагони барқ; ташкилотҳои интиқолдиҳанда - ширкатҳои шабакавӣ/интиқолдиҳанда; ва ташкилотҳои таъминоткунанда - ширкатҳои тақсимот ва фурӯш.

Истеҳсол, интиқол, тақсимот, фурӯш, содирот ва воридоти барқ ва энергияи гармӣ бо иҷозатнома танзим шуда, танҳо бо асоси иҷозатномаи дахлдор амалӣ карда мешаванд. Иҷозатнома танҳо барои: (i) истеҳсоли барқ ва энергияи гармӣ, ки аз истифодаи ВИЭ ба даст меояд, (ii) истеҳсоли барқ ва энергияи гармӣ аз ҳар гуна манбаъҳои энергия барои истифодаи шахсӣ (бо қудрати то 1000 кВт барои барқ) ва (iii) фурӯши барқ аз объектҳои микрогенератсия талаб карда намешавад.

Системаи энергетикии Қирғизистон асосан ба захираҳои гидроэнергетикии дарёҳо, асосан дарёи Нарын такя мекунад. Бузургтарин истеҳсоли барқ дар Қирғизистонро нерӯгоҳҳои калони гидроэнергетикӣ (монанди Токтогул, Курпсай, Таш-Кумур) таъмин мекунанд, ки то 85% истеҳсолотро ташкил медиҳанд. Қисми боқимондаи истеҳсоли барқ ба нерӯгоҳҳои гармӣ (ТЭС), марказҳои гармидиҳӣ (ТЭЦ) ва манбаъҳои барқароршавандаи энергия (нерӯгоҳҳои хурди гидроэнергетикӣ (ГЭС), стансияҳои офтобӣ ва бодӣ ва дигар намудҳои ВИЭ) рост меояд. Гарчанде ки ГЭСҳо дар нишондиҳандаҳои умумии солона пешсафанд, истеҳсолоти онҳо ба фасл ва сатҳи об дар анборҳо сахт вобаста аст. Дар тобистон ГЭСҳо бо ҳадди аксар кор мекунанд, дар зимистон, вақте ҷараёни об кам мешавад, бор ба ТЭС/ТЭЦ барои таъмини аҳолӣ на танҳо бо барқ, балки бо гармӣ ба таври назаррас меафзояд. ВИЭ дар электроэнергетикаи Қирғизистон ҳиссаи босуръат афзоянда дорад, асосан ба шарофати чораҳои ташвиқотии давлатӣ барои рушди ВИЭ (аз ҷумла бо сабаби имтиёзҳои андозӣ, сиёсати тарифӣ ва озодкунӣ аз иҷозатнома).

Соҳаи энергетикаи Қирғизистон ба танзими махсуси тарифӣ тобеъ аст. Тарифҳои барқ дар Қирғизистон аз ҷониби давлат тавассути Раёсати танзими комплекси сӯзишворӣ-энергетикӣ дар Вазорати энергетикаи ҶҚ танзим карда мешаванд. Нархиҳо ҳоло мувофиқи сиёсати миёнамуҳлати тарифӣ, ки барои давраи 2025 то 2030 ҳисоб шудааст, муқаррар мешаванд. Танзим қатъан ба ду самт ҷудо шудааст: тарифҳо барои истеъмолкунандагони ниҳоӣ (аҳолӣ ва тиҷорат) ва тарифҳо барои хариди энергия аз тавлидкунандагони ВИЭ. Барои истеъмолкунандагони ниҳоӣ системаи дифференсиалӣ амал мекунад, ки вобаста ба ҳаҷми энергия ва соҳаи фаъолияти истеъмолкунанда фарқ мекунад. Давлат барои истеҳсолкунандагони ВИЭ хариди тамоми «энергияи сабз»-ро бо риояи талаботи муқарраршуда кафолат медиҳад, аммо қоидаҳои нархгузорӣ дар солҳои охир барои кам кардани бори буҷаи давлатӣ ислоҳ шудаанд. Ҳоло дар давраи баргардонидани сармоя тарифе, ки давлат барои хариди энергия аз истеҳсолкунандагони ВИЭ пардохт мекунад, ба миёнаи тариф барои истеъмолкунандагони ниҳоӣ пайваст аст, аммо наметавонад аз ҳадди болоии муқарраршудаи Вазорати энергетикаи ҶҚ зиёд бошад. Лоиҳаҳои калон ва миёнаи ВИЭ тавассути тендерҳои давлатӣ тақсим мешаванд, яъне сармоягузорон худ «мусобиқа» мекунанд, ки кӣ нархи пасттар ва манфиатноктар барои ҳар киловатт/соат пешниҳод мекунад. Барои насбҳои хурди хусусӣ (микрогенератсия) харид қатъан дар сатҳи миёнаи тариф барои аҳолӣ муқаррар шудааст. Қонунгузории ҶҚ инчунин ба истеҳсолкунандагони ВИЭ иҷозат медиҳад, ки бо истеъмолкунандагони калони тиҷоратӣ шартномаҳои мустақим бо нархи озоди бозор имзо кунанд (агар чунин имконият вуҷуд дошта бошад).