9.1. Իրավական հիմք
Հայաստանի Հանրապետության համար էներգետիկ ոլորտը զարգացման առաջնահերթ ուղղություններից մեկն է: Դրան ազդում են մի քանի գործոններ՝ երկրի մեծ չօգտագործված էներգետիկ պոտենցիալը (առաջին հերթին դա վերաբերում է հիդրոէներգետիկային և վերականգնվող էներգետիկ աղբյուրներին), էլեկտրաէներգիայի ներքին սպառման աճը՝ միաժամանակ դրա դեֆիցիտի մեծացման հետ, անհրաժեշտ էներգետիկ սարքավորումների հնացումը՝ հաճախակի գերաբեռնվածություններով և վթարներով, ինչպես նաև էներգետիկ ցանցերում մեծ կորուստները, էներգիա արտադրող հզորությունների բարձր կենտրոնացվածությունը, որը ստեղծում է «խոցելի» կախվածություն մեկ կամ մի քանի ամենամեծ աղբյուրներից և լիարժեք փոխարինող այլընտրանքի կամ պահուստի բացակայությունը։
Վերոնշյալը հաշվի առնելով՝ պետությունը ձեռնարկում է տարբեր միջոցառումներ՝ առկա խնդիրները լուծելու և էներգետիկայի զարգացման պայմաններ ստեղծելու նպատակով, այդ թվում՝ վերականգնվող էներգետիկ աղբյուրների (ՎԷԱ) շինարարության և շահագործման միջոցով, ներառյալ փոքր էներգետիկ օբյեկտները։
Ձեռնարկվող քայլերի թվում կան նաև իրավական, որոնք կայանում են գործող օրենսդրական հիմքի կատարելագործման և էներգետիկայի զարգացմանը խթանող տարբեր միջոցառումների ներդրման մեջ։ Հայաստանի Հանրապետության Նախագահի 2026 թվականի հունիսի 16-ի № 212 հրամանագրով 2026 թվականի հուլիսի 1-ից 2027 թվականի հունիսի 30-ը մտցվել է ժամանակավոր իրավական կարգավորում՝ հասարակական հարաբերությունների ոլորտում՝ ՎԷԱ ոլորտում ներդրումներ ներգրավելու և Հայաստանի Հանրապետության էներգետիկ անվտանգության ապահովման նպատակով միջոցառումների իրականացման համար։
| Հիմնական կարգավորող իրավական ակտեր | ՀՀ «Էներգետիկայի մասին» օրենքը՝ 1996 թվականի հոկտեմբերի 30-ի № 56; ՀՀ «Էլեկտրաէներգետիկայի մասին» օրենքը՝ 1997 թվականի հունվարի 28-ի № 8; ՀՀ «Վերականգնվող էներգետիկ աղբյուրների մասին» օրենքը՝ 2022 թվականի հունիսի 30-ի № 49; |
|---|---|
| Ավտորիզացված մարմին | Հայաստանի Հանրապետության էներգետիկայի նախարարություն |
9.2. Էներգետիկ ոլորտի կարգավորման ակնարկ
Հայաստանի Հանրապետությունում էլեկտրաէներգիայի արտադրությունը բաժանված է փոխանցումից, բաշխումից և մանրածախ մատակարարմամբ: Էլեկտրաէներգետիկ ոլորտի հիմնական մասնակիցներն են՝ արտադրող կազմակերպությունները՝ էլեկտրաէներգիայի արտադրողներ կամ ներմուծողներ; փոխանցող կազմակերպությունները՝ ցանցային/հաղորդիչ ընկերություններ; և էներգամատակարար կազմակերպությունները՝ բաշխիչ և վաճառող ընկերություններ։
Էլեկտրական և ջերմային էներգիայի արտադրությունը, փոխանցումը, բաշխումը, վաճառքը, արտահանումը և ներմուծումը ենթակա են լիցենզավորման և կարող են իրականացվել միայն համապատասխան տրամադրված լիցենզիայի հիման վրա։ Լիցենզիա չի պահանջվում միայն՝ (i) ՎԷԱ-ներից ստացված էլեկտրական և ջերմային էներգիայի արտադրության համար, (ii) սեփական օգտագործման համար ցանկացած էներգիայի աղբյուրներից էլեկտրական և ջերմային էներգիայի արտադրության համար (էլեկտրական էներգիայի հզորությունը մինչև 1000 կՎտ), և (iii) միկրոգեներացիայի օբյեկտներից էլեկտրաէներգիայի վաճառքի համար։
Հայաստանի էներգետիկ համակարգը հիմնված է գետերի հիդրոէներգետիկ ռեսուրսների վրա, հիմնականում Նարին գետի վրա։ Հայաստանում էլեկտրաէներգիայի առավելագույն արտադրությունը ապահովում են խոշոր հիդրոէլեկտրակայանները (օրինակ՝ Տոկտոգուլյան, Կուրսպայյան, Տաշ-Կումիրյան), որոնց բաժինն է մինչև 85%։ Մնացած էլեկտրաէներգիայի արտադրությունը բաժին է ընկնում ջերմային էլեկտրակայաններին (ՋԷԿ), ջերմային էլեկտրակայաններին (ՋԷՑ) և վերականգնվող էներգետիկ աղբյուրներին (փոքր հիդրոէլեկտրակայաններ (ՀԷԿ), արևային և քամու կայաններ և այլ ՎԷԱ տեսակներ)։ Չնայած ՀԷԿ-ները գլխավորում են ընդհանուր տարեկան ցուցանիշները, դրանց արտադրությունը մեծապես կախված է սեզոնից և ջրամբարների ջրի մակարդակից։ Ամռանը ՀԷԿ-ները աշխատում են առավելագույն հզորությամբ, իսկ ձմռանը, երբ ջրի հոսքը նվազում է, ջերմային էլեկտրակայանների/ՋԷՑ-ների բեռնվածությունը զգալիորեն աճում է՝ ապահովելու համար բնակչությանը ոչ միայն էլեկտրաէներգիայով, այլև ջերմությամբ։ ՎԷԱ-ն արագ աճող բաժին է զբաղեցնում Հայաստանի էլեկտրաէներգետիկայում, հիմնականում շնորհիվ պետության խթանող միջոցառումների, որոնք ուղղված են ՎԷԱ զարգացմանը (ներառյալ հարկային արտոնությունները, պետական սակագնային քաղաքականությունը և լիցենզավորման ազատումը)։
Հայաստանի էներգետիկ ոլորտը ենթակա է հատուկ սակագնային կարգավորման։ Էլեկտրաէներգիայի սակագները Հայաստանում կարգավորվում են պետության կողմից՝ ՀՀ էներգետիկայի նախարարության վառելիք-էներգետիկ համալիրի կարգավորման վարչության միջոցով։ Գները ներկայումս սահմանվում են 2025-2030 թվականների միջնաժամկետ սակագնային քաղաքականության համաձայն։ Կարգավորումը խիստ բաժանված է երկու ուղղություններով՝ վերջնական սպառողների (բնակչություն և բիզնես) սակագներ և ՎԷԱ արտադրողներից էներգիայի գնումների սակագներ։ Վերջնական սպառողների համար գործում է դիֆերենցացված սակագնային համակարգ, որը կախված է սպառված էներգիայի ծավալներից և սպառման ոլորտից։ ՎԷԱ արտադրողների համար պետությունը երաշխավորում է ամբողջ所谓 «կանաչ էներգիայի» գնումը՝ համապատասխանելու սահմանված պահանջներին, սակայն վերջին տարիներին գների ձևավորման կանոնները բարեփոխվել են՝ պետական բյուջեի բեռը նվազեցնելու նպատակով։ Ներկայումս համապատասխան նախագծերի վերադարձի ժամանակահատվածում պետության կողմից ՎԷԱ արտադրողներից էներգիայի գնումների սակագինը կապված է վերջնական սպառողների միջին սակագնի հետ, սակայն չի կարող գերազանցել ՀՀ էներգետիկայի նախարարության սահմանած առավելագույն սահմանը։ Խոշոր և միջին ՎԷԱ նախագծերը բաշխվում են պետական մրցույթների միջոցով, այսինքն՝ ներդրողները ինքնուրույն «մրցակցում են», թե ով կառաջարկի պետությանը ավելի ցածր և շահավետ գին մեկ կիլովատ/ժամի համար։ Փոքր մասնավոր տեղադրման համար (այսպես կոչված միկրոգեներացիա) գնումը հաստատված է խիստ միջին սակագնի մակարդակով բնակչության համար։ ՀՀ օրենսդրությունը նաև թույլ է տալիս ՎԷԱ արտադրողներին կնքել ուղղակի պայմանագրեր խոշոր առևտրային սպառողների հետ ազատ շուկայի գներով (եթե նման հնարավորություն կա)։
Մնացե՞լ են հարցեր
Հարցրեք Ազգային ներդրումային գործակալությանը՝ օգնելու ենք իրավական ասպեկտները հասկանալու հարցում։
Նյութերը պատրաստվել են Ազգային ներդրումային գործակալության և Baker Tilly-ի համագործակցությամբ, տեղեկատվական բնույթ ունեն և չեն հանդիսանում իրավաբանական խորհրդատվություն։ Տվյալները արդիական են 2026 թվականի հունիսին։ Նախքան որոշումներ կայացնելը խորհրդակցեք գործող իրավական ակտերի հետ և կապվեք ԱՆԳ-ի հետ։